Nho sĩ An Nam vào những năm 1920.
“ Nho sĩ là một loại người gian giảo, thủ lễ và thông thái rởm nổi
bật; y không thông thái, nhưng khéo léo, tinh tế và hoạt ngôn; y không giàu hơn
ai, nhưng hình thức trong mọi hành vi đời sống; y đội khăn đóng đúng kiểu, có
khuôn mặt gầy ốm bởi thức đêm, nhưng đôi mắt sắc bén; trau chuốt bộ râu thưa
của mình, và cắt tỉa cẩn thận; y để móng tay dài, như để nói rõ về nghề nghiệp
thường nhật; cầm trong tay chiếc quạt phe phẩy theo một cách riêng; y ngồi dáng
vẻ tao nhã, đứng dậy và chào cũng như vậy, hạ mắt xuống để nhìn; y đi một cách
bộ tịch và luôn luôn ra dáng làm thơ; chỉ cười với sự toan tính, và luôn lo sợ
sai trái với một số tập tục và lễ nghi; giọng nói nhẹ nhàng và kiểu cách; đáp
ứng ham muốn của mình, thì chỉ bằng sự tế nhị, và nếu y là quan chức và y muốn
lấy của bạn, thì y sẽ làm một cách lịch sự và tôn trọng; do đó, nho sĩ và quan
lại là loại người đáng sợ, giống như những kẻ đạo đức giả chỉ chứa mầm bệnh;
nhưng họ được tôn vinh, bởi vì người ta cần họ, và trong vương quốc người mù kẻ
chột có thể làm vua.
Nho sĩ trưởng thành, và từ cậu học trò nhỏ, anh ta đã trở thành:
một nhà thơ, một người hoạt ngôn, một thầy đồ, một trạng sư, một doanh nhân;
nhưng, thực ra, anh ta hiểu biết kém hơn những đứa trẻ, những thợ thủ công và
người lao động trong xứ sở. Anh ta tìm thấy trong kinh sách rằng có một chất
lỏng tối thượng, có hai yếu tố: âm và dương, một yếu tố là hoạt động và sức
mạnh, yếu tố kia là sự yên tĩnh, mềm yếu, và trơ ỳ; hai yếu tố này, trong sự
hợp nhất với nhau, sinh ra vạn vật, tóm lược sinh ra năm: Thủy, Hỏa, Mộc, Kim,
Thổ; nước, lửa, gỗ, kim loại và đất, cũng là năm hành tinh; rằng có ba giềng
mối trật tự xã hội (tam cương) và ba thiên thể lớn: mặt trời, mặt trăng và trái
đất; bốn hướng và bốn mùa; năm điều bình thường [ngũ thường], năm điều luật
[ngũ luân]: nhà vua, thần dân, chồng vợ và cha mẹ, anh và em, bạn bè; rằng có
sáu mạch chính và sáu vòng thời gian (lục giáp); bảy hợp hoặc sự hòa hợp: đông,
tây, bắc, nam, trên, dưới, giữa; tám phân kỳ trăng; chín cấp bậc phẩm tước (cửu
phẩm); mười tám vương quốc và hai mươi tám chòm sao; ngoài ra họ tìm thấy một
vài câu châm ngôn và giáo huấn xã hội; thế là hết.
Phía chính quyền, không có cuộc thi nào khác ngoài cuộc thi văn
chương dành cho những tú tài. Không có học viện; trong các bộ, chỉ có một hội
đồng được bổ nhiệm để ấn bản lịch hàng năm, gởi cho tất cả các trưởng làng và
các quan chức. “
"Đế Quốc An Nam và Người Dân An Nam" của Jules Silvestre và Omega Plus phát hành.
