1. Tầm quan trọng của công trình đại thuỷ nông Sông Đào
Công trình thuỷ lợi Hiệp Hòa nằm trong hệ thống Đại thuỷ nông Sông Đào gồm: đập Bara Đô Lương chặn nước sông Lam dẫn vào hệ thống 350 km sông Đào, kênh, mương, cầu, cống chủ động tưới tiêu cho 370.000 ha đất trồng lúa của các huyện Đô Lương, Diễn Châu, Yên Thành, Quỳnh Lưu đưa lại mùa màng tươi tốt, phục vụ đời sống cho cả một vùng quê rộng lớn trên 1 triệu dân của tỉnh Nghệ An. Hệ thống thuỷ nông do Pháp thiết kế và xây dựng từ 1933 -1937. Hoàng thân Xuphanuvông của Lào lúc đó là kỹ sư cũng đã tham gia thiết kế và chỉ đạo thi công, lễ khánh thành có sự tham gia của Vua Bảo Đại.
Bara Đô Lương, điểm đầu công trình đại thuỷ nông cuả Nghệ An do Pháp xây dựng 1934-1937
2. Công trình Cống Hiệp Hoà
Là một hạng mục quan trọng của công trình đại thuỷ nông trên sông Đào, Công trình thuỷ lợi Hiệp Hòa xuyên ngang một ngọn núi phải bạt đất xây cống bê tông không cốt thép dài 180 mét, đường kính gần 4 mét. Lưu lượng nước qua cống 32,5 mét khối 1 giây.
Đường hầm xuyên núi (còn gọi là Cống Tuynen) dài 508 mét phía dưới hạ lưu, cách Cống Hiệp Hoà 2 km. Ngoài việc dẫn nước Cống Hiệp Hòa còn có chức năng điều tiết bảo đảm an toàn cho đường hầm Tuynen vững chắc, khi nước lên cao, cống Hiệp Hòa phải đóng lại để giảm áp lực đường hầm nước chảy xuyên núi.
Công trình Cống Hiệp Hoà sau hơn 40 năm sử dụng,đến năm 1977 lưu lượng nước qua cống Hiệp Hòa chỉ còn phân nửa công suất thiết kế, nên phải sửa chữa và mở rộng cống Hiệp Hòa mới cấp đủ nước cho vựa lúa của Nghệ Tĩnh. Công trình này thi công trong giai đoạn ngùn ngụt khí thế “ thay trời, đổi đất, sắp xếp lại giang sơn”, tỉnh đã huy động hơn 21 ngàn người tập trung lao động trên các công trường thuỷ lợi mới như: Vực Mấu, sông Sào, sông Nghèn, Kẻ Gỗ, Vách Bắc... Dù chỉ là lao động thủ công nhưng đã làm nên những công trình thế kỷ, bền vững, có ý nghĩa chiến lược đối với kinh tế và đời sống vùng bắc trung bộ.
Gương mặt thanh niên xung phong 202 trên công trường thuỷ lợi những năm 70
3. Tai hoạ khủng khiếp
Để cải tạo, nâng cấp công trình Hiệp Hoà, tỉnh đã huy động hàng ngàn thanh niên xung phong 202 để xây thêm 1 cống thứ hai ngay bên cạnh cống cũ. Lúc đó chưa có máy thi công phải thiết lập thang, dùng sức người để chuyển đất từ dưới lòng sông Đào lên hai bờ sông cự ly gần 80 mét. Công việc rất nặng nhọc, phức tạp, nguy hiểm, ban đêm điện sáng cả 1 vùng, trên công trường luôn rộn tiếng loa đài, thỉnh thoảng có các đoàn văn công tỉnh về phục vụ.
TRÊN CÔNG TRƯỜNG THUỶ LỢI HIỆP HÒA NĂM 1977
Ảnh tư liệu (nguồn: vtv.vn)
Công trình dự kiến hoàn thành trong 100 ngày, cuối năm 1997 công việc đi vào giai đoạn cuối, hàng trăm thanh niên vẫn lao động khẩn trương liên tục. Vào khoảng 12 giờ trưa ngày 03 tháng 01 năm 1978, lúc nghỉ ăn trưa và giao ca thì một tiếng động lớn vang lên, khoảng 130 mét cống cũ đổ sập xuống, gây chấn động làm đổ cả bức tường đất cao hàng chục mét hai bên bờ sông. Cảnh tượng hết sức khủng khiếp khi cả ngàn khối bê tông, đất đá đổ xuống vùi lập hàng trăm người ở phía dưới sông lòng sông đã có đê quây ngăn nước. 93 thi thể đã được đưa lên đặt kín sườn đồi ngay chiều hôm đó và sau ba ngày mời đào bởi hết nạn nhân bị đất vùi lấp. 98 người bị chết (có thông tin khác nói là 102 người và trên 130 người bị thương được đưa vào bệnh viện. Ban đầu có ý định làm nghĩa trang tại chỗ, nhưng sau đó được quyết định đưa về quê chôn cất. Thời điểm đó tôi có mặt cách Công Hiệp Hoà khoảng hơn 1,5 km, vội chạy xe đạp xuống thấy cảnh tượng vô cùng kinh hoàng và đau xót đang đào bới thủ công để cứu người bị đất vùi. Trong 98 người chết, có 95 người Thanh Chương (riêng xã Cát Văn 37 người). Nhà bố mẹ tôi lúc đó có 6 cô gái Cát Văn tá túc, có cô tên Tý nhỏ nhắn, hiền lành bị chết khi mới 16 tuổi xuân.
NƠI ĐÂY 98 THANH NIÊN XUNG PHÒNG THUỘC TỔNG ĐỘI 202 ĐÃ NGÃ XUỐNG
Hàng trăm người đã chết và bị thương nhưng công trình không thể dừng lại. 4 ngày sau, công trường làm việc trở lại trong không khí im lặng, đau đớn. Những chàng trai và cô gái tuổi dưới đôi mươi, vẫn kiên cường đứng dậy, nén đau thương, lau nước mắt, không bỏ nhiệm vụ, cắn răng vẫn tiêp tục công việc còn lại để hoàn thành công trình trước Tết Nguyên đán năm 1978 (theo Âm lịch, thảm họa xẩy ra vào ngày 24 tháng 11 năm Đinh Tỵ). Đây cũng là một chiến công trong lao động xây dựng quê hương của tổng đội thanh niên xung phong 202 huyện Thanh Chương và Đô Lương.
4. Những người phải chịu trách nhiệm
Sau khi vụ việc xẩy ra, ban đầu tỉnh Nghệ Tĩnh chỉ xử lý hành chính, kỷ luật một số người. Nhưng vụ việc không ổn. Trước sức ép của dư luận và của những gia đình người chết, Ban Bí thư đã quyết định phải xử lý hình sự. Một phiên tòa mà tôi có vào xem không có vành móng ngựa, bị cáo không mặc áo sọc được mở tại Thị trấn Đô Lương vào tháng 10/1980 nhằm: Yên dân- Thượng tôn pháp luật- Quy trách nhiệm cá nhân. Hàng chục người được triệu tập đến tòa, kết quả 3 người chịu án là ông Đ.N, Phó Ty Thủy lợi – 2 năm tù giam; Kỹ sư T.N trực tiếp chỉ huy thi công – 2 năm tù giam và ông H.N.H tổng chỉ huy công trình - 6 năm tù giam. Ông H.N.H quê Quỳnh Lưu trả xong án, được mời tham gia xây dựng một số công trình trong huyện sau đó tiếp tục nghề đông y gia truyền chữa bệnh cho dân. Khi trả lời một phóng viên báo Tiền Phong, ông H.N.H nói “tôi vẫn mong muốn có một cái nhà trưng bày, hay bia tưởng niệm cho những người nằm xuống ở công trình Hiệp Hòa, để ghi nhận công lao cống hiến của bao chàng trai cô gái, để thế hệ mai sau còn nhớ đến”. Ông nhắc lại một tình tiết đặc biệt- một ký ức buồn không bao giờ quên: “Ngày 2/1/1978, tôi được tỉnh gọi về sở Thủy lợi họp. Sau khi họp xong trở về phòng làm việc thì có tin báo nước đã tràn vào hồ móng, lập tức tôi mượn xe chạy lên công trường. Đến 3h sáng ngày 3/1, tôi xin ý kiến cấp trên để đóng cống rồi giao cho anh T.N chỉ huy công trường khi nào an toàn thì lại tiếp tục đổ bê tông, nếu không an toàn thì dừng lại. 8h sáng tôi ra hiện trường thì thấy anh em đổ bê tông rồi”….và thế là 4 giờ sau sự cố cực kỳ nghiệm trọng xẩy ra: sập tường bê tông cũ, bê tông mới đổ và sạt bờ tường đất tạm cao hàng chục mét
5. Gần nữa thế kỷ loay hoay vẫn chưa có được Đài tưởng niệm
Đã 47 năm sự kiện bi thảm xẩy ra ở cống Hiệp Hòa. Người ta không chỉ buồn vì gần 100 thanh niên bị chết, 130 người bị thương mà còn vì cách xử lý của các cơ quan chức năng. Chỗ họ ngã xuống cho đến bây giờ vẫn chỉ là một am nhỏ do một người dân hảo tâm đặt lưng chừng đồi, chưa có một Đài hay Bia tưởng niệm xứng tầm với nhiệt tình, công sức cống hiến của hàng trăm thanh niên đang tuổi thanh xuân hy sinh trong công cuộc xây dựng đất nước sau chiến tranh.
Chiếc am nhỏ ở lưng chừng đồi nơi 98 thanh niên đã ngã xuống
|
Bảng ghi công của UBND tỉnh
|
6. Bao giờ trả được món nợ lương tri
47 năm qua, đã có nhiều người gửi đơn hoặc trực tiếp đến Ủy ban Nhân dân tỉnh Nghệ Tình, sau này là Nghệ An để kiến nghị giải quyết. Tỉnh Nghệ Tĩnh đã cấp cho mỗi người chết một bằng GHI CÔNG, trong đó có ghi “Đã hi sinh trong sự nghiệp xây dựng quê hương Nghệ Tĩnh”. Ở đây là Tỉnh ghi công chứ không phải Tổ quốc Ghi công và giải quyết vận dụng chế độ cho thân nhân những người hi sinh theo“Chế độ 202 dành cho người tàn tật, cô đơn, quả phụ”. Vấn đề này phải là cấp đủ thẩm quyền giải quyết vì có liên quan không chỉ đến chính sách và đạo lý của đất nước ta để xây dựng một nhà bia tưởng niệm nơi thảm họa xẩy ra và có chế độ, chính sách thỏa đáng cho những người bị thương và thân nhân những người chết. Cụ thể người chết nên được công nhận là Liệt sĩ, những người bị thương là Thương binh theo mức độ tàn tật. Vì các thanh niên xung phong đến làm việc tại cống Hiệp Hòa 47 năm về trước với tinh thần quả cảm, cống hiến sức lực xây dựng quê hương, đất nước. Nhà nước ta đã từng phong nhiều người là Anh hùng Lao động, vậy cũng có thể công nhận Liệt sĩ, Thương binh trong Lao động trong thời kỳ bao cấp xây dựng lại đất nước sau chiến tranh vì họ thực hiện nghĩa vụ không phải theo Hợp đồng lao động mà thuộc Tổ chức Tổng đội thanh niên xung phong do nhà nước thành lập là đề thực hiện các công trình “ Thay trời, đổi đất, sắp xếp lại giang sơn”. Vấn đề này phải có chủ trương từ cấp cao nhất, thậm chí phải là một quyết định của Ban Bí thư Trung ương Đảng như đã từng có tiền lệ khi xử hình sự vụ sập cống Hiệp Hòa mà 3 người đã phải lĩnh án tù.
Đại lễ cầu siêu 98 người hy sinh ở cống Hiệp Hòa do được Ban trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam và Tỉnh đoàn tỉnh Nghệ An phối hợp thực hiện tối 9/6/2018 đã nhen nhóm hy vọng cho thân nhân người đã mất.
Năm 2020, UBND tỉnh đã giao Sở NNPTNT lập dự án xây dựng hạng mục Bia tưởng niệm Hiệp Hòa thuộc gói thầu KC1-Hợp phần 1-Dự án JICA2. trên nền đồi thoải, cạnh đường quản lý vận hành kênh chính phía bờ phải. Tuy nhiên, đến 21/10/2022, Sở NNPTNT quyết định tạm dừng việc xây dựng công trình Bia tưởng niệm Hiệp Hòa do “chưa đủ điều kiện để thực hiện theo quy định”
Bản vẽ phối cảnh Dự án nhà bia chứng tích Hiệp Hòa năm 1978
Nếu việc thực hiện hạng mục này chưa phù hợp với nguyên tắc quản lý nhà nước về vốn ODA, vốn vay ưu đãi… Vậy Sở NNPTNT có dự kiến gì cho việc tiếp tục xây dựng bia chứng tích cống Hiệp Hòa kể cả việc huy động thêm các nguồn vốn khác phù hợp hơn mà theo dự toán tổng mức chỉ dưới 5 tỷ đồng. Nếu thiếu vốn thì thông tin rộng rãi kêu gọi vốn xã hội hoá chắc chắn sẽ được nhiều người ủng hộ. Năm 2023 UBND tỉnh đã giao huyện Đô Lương làm chủ đầu tư nhưng nay huyện đã giải thể thì pháp nhân nào làm chủ đầu tư để tiếp tục thực hiện và hoàn thành dự án dã được Tỉnh phê duyệt chủ trương đầu tư
Đã gần nửa thế kỷ sự kiện Hiệp Hoà, rất mong Đảng và nhà nước có giải pháp thoả đáng để ghi công cho 98 thanh niên xung phong đã hy sinh và 120 người bị thương tích để cho thân nhân của họ được thoả lòng, mọi người khắp cả nước, nhất là lớp trẻ sau này biết và nhớ đến họ, Hiệp Hoà sẽ là một điểm đến lịch sử tâm linh và du lịch.
Ngày 9/6/2018, tại lễ cầu siêu, ông Phạm Tuấn Vinh, Bí thư Tỉnh đoàn Nghệ An đã khắc họa lại nỗi đau xé lòng của vụ tai nạn lao động năm 1978 và khẳng định:
“Sự kiện cống Hiệp Hòa để lại cho Đảng bộ, Nhân dân Nghệ Tĩnh và những người thân, gia quyến của những người đã ngã xuống nơi đây nỗi đau day dứt vô bờ bến. Hơn 40 năm đã qua, cống Hiệp Hòa vẫn còn đó, dòng nước mát vẫn ngày đêm cuộn chảy, tưới tắm cho những cánh đồng Đô Lương – Yên Thành – Diễn Châu – Quỳnh Lưu thêm những mùa màng bội thu, đã góp phần tạo nên cuộc sống ấm no, hạnh phúc, bình an cho quê hương”. Và hứa với anh linh những người đã khuất “sẽ kêu gọi các cơ quan, đơn vị, tập thể, cá nhân chung tay góp sức, ủng hộ triển khai xây dựng bia chứng tích để tưởng nhớ và ghi danh những con người đã ngã xuống nơi mảnh đất này vào ngày 3/1/1978…”.
Ghi chú:
[1] Tổng hợp các tư liệu liên quan của Sở NN&PTNT
[2] Ảnh Tư liệu vtv.vn
[3] Báo Tiền Phong Hiệp Hòa, nỗi đau 40 năm trước
Cảnh Huệ - Quang Long - Văn Bình 09/06/2018
[4] Báo Dân trí
[5] Baonghean.vn. Nhật Lân 23/06/2023
[6] Sách “Ký ức Hiệp Hòa”. Nguyễn Bá Bình cựu CB quê Cát Văn. NXB Nghệ An
[7] Bài viết: Cống Hiệp Hòa và món nợ lương tri- Hồ Bất Khuất 2018
Tác giả biên soạn: Dương Trọng Bảng