Về tên gọi chợ Vinh: Theo sách địa lý nước Việt- "Thiên nam tứ chi lộ đồ"- được biên soạn vào thời nhà Lê, chợ ban đầu có tên gọi là chợ Vĩnh. Chợ Vĩnh ban đầu họp một tháng ba phiên, vào các ngày: mùng ba, mười ba và hai mươi ba. Chợ là một trung tâm thương mại và giao lưu văn hóa vào bậc nhất của vùng. Đại thi hào Nguyễn Du trong thời gian về sống ở Tiên Điền, Nghi Xuân vẫn thường sang chơi ở Vĩnh Doanh, tham gia hát phường vải, phường nón, đi đò dọc trên sông Lam.
Chợ Vĩnh, có trước khi Vinh trở thành tỉnh lị Nghệ An, vốn đã là nơi sầm uất. Từ năm 1804, Vinh trở thành tỉnh lỵ, chợ Vinh càng sầm uất hơn. Năm 1808, một vụ cháy ở đây đã thiêu rụi gần 300 nóc nhà.
Năm 1886 Pháp chiếm Nghệ An, khoảng thời gian này cũng là thời gian mà tên gọi của đô thị đã chuyển từ “Vịnh” thành “Vinh”. Từ khi người Pháp vào, tên Vịnh (hoặc Vĩnh) đã được ghi chép thành “Vinh”, vì tiếng Pháp không có dấu nặng. Trong một cuốn sách của Hội truyền giáo hải ngoại, xuất bản ở Paris năm 1884, linh mục Piere Blanck khi viết về con đường thủy theo sông Lam đến Trấn Ninh (Lào) đã phiên âm tên Vịnh (hoặc Vĩnh) thành “Vigne”. Đến năm 1889, trong cuốn L’Indochine Française De Lanessan chữ “Vigne” đã được thay bằng “Vinh” theo cách chép âm của chữ Quốc ngữ[5].
Đến những năm 1920 Chợ Vinh đã được xây nhà gạch khá khang trang. Bài “Ba ngày ở tỉnh Nghệ An của Từ Sơn, đăng trên Thực nghiệp Dân báo ngày 6 và 7 tháng 10 năm 1928 viết:
“Chợ tỉnh Nghệ to lắm, có 4 quán ngói, xung quanh có hàng rào xi măng cốt sắt cả, chợ bán đủ các thứ hàng hóa như ngoài Bắc, có bán thêm trâu bò và một thứ hàng hóa rất rẻ là đồ gỗ gụ, đôi tràng kỷ gụ trông cũng đẹp chỉ mươi đồng là cùng.
Những cái bàn chân hươu, mặt liền rất đẹp chỉ vài ba đồng. Hôm đó tôi mua đôi đế đèn cao thước rưỡi bằng gụ trông cũng nhã có một đồng hai. Đồ thì đẹp mà rẻ
Phố xá ở đây cũng đẹp, sạch sẽ nhà cửa thì phần nhiều một tầng mà làm hơi giống nhau. Bây giờ là thành phố và người tứ xứ đến làm việc các công sở đông nên nên giá thuê nhà cũng hơi cao, nhưng còn rẻ hơn Hà thành nhiều. Các phố chỉ có phố Sarraut[2] nay là đường Cao Thắng là to nhất (đường từ ngã 4 Chợ Vinh đi thắng vào công Chợ), nhà cửa san sát, cửa hàng người mua, bán tấp nập, có nhiều cửa hàng người Ấn Độ và người Trung Hoa bán tạp hóa như phố hàng Ngang, hàng Đào ở Hà Nội ”
Những năm đầu thế kỷ 20, một số văn bản chính thức của chính quyền bảo hộ, sách, báo đều viết là “Vinh”. Tuy nhiên, trong khẩu ngữ của đời sống hàng ngày dân ta vẫn gọi thành phố của mình là “Vịnh” (hoặc “Vĩnh”). Cho đến năm 1926, trong cuốn sách “Hương chính chỉ nam”, do Tổng đốc Nghệ An xuất bản, tên của Vinh vẫn được viết là “Vịnh”. Sau năm 1930 chữ “Vịnh” hầu như không còn thấy xuất hiện trên các văn bản hành chính hay báo chí nữa.
Chợ Vinh do người Pháp chụp năm 1900
Chợ Vinh 1929
Chợ Đồ mộc Vinh 1930
Phố Sarraut- phố Khách, nay là đường Cao Thắng, con phố đầu tiên
của đô thị Vinh, ra đời từ năm 1802 — ảnh chụp P. Dieuleffils đầu thế kỷ 20.
Ngã tư chơ Vĩnh. Ảnh của Người Pháp chụp
Trong cuốn “Xóm thợ Trường Thi”, nhà văn Hoàng Ngọc Anh đã mô tả chợ Vinh thời những năm 1940: “Chợ nằm dọc theo bờ sông Cửa Tiền, chạy dài từ góc đình Hàng Trống lên đến Nhà Ông. Từ phố Khách, cái phố mà có người gọi là phố Hàng Đào của tỉnh Nghệ một con đường chạy thẳng vào cổng chính. Dọc theo phố Bờ sông, đối diện với những cửa hàng nổi tiếng của hàng thuốc lá Ký Hai, Ký Phượng, thuốc Bắc Vĩnh Hưng Tường, là một dãy nhà dài chia thành từng ô, mỗi ô là một cửa hàng. Các dãy ô này đều có hai mặt, nửa ngoảnh ra phố, nửa ngoảnh vào chợ. Người ta có thể tìm mua ở đây đủ thứ, từ thước vải Bom Bay đến cái rá vo gạo, từ bộ đồ mã, đến cái tủ chè khảm xà cừ. Bước vào cổng chợ thì cả một đám người lố nhố, kể có hàng vạn, chen chúc nhau trong từng dãy đình dài: đình hàng vải, đình hàng thịt, đình la-ghim, đình hàng mộc, đình hàng sắt, đình hàng cá…Mỗi đình là một thế giới riêng của một ngành nào đó từ khắp nơi đổ về…Khách buôn kéo về bằng xe lửa, bằng thuyền, bằng ô tô, đem đến mọi thứ đặc sản khắp nơi, như cau Quảng, tơ lụa Hà Đông, dừa xoài Bình Định, măng cụt Nam Kỳ và mua đi những cam, những bưởi, những đồ mây, đồ gỗ, cá khô, măng, mộc nhĩ, trăm thứ bà dằn, đem đi các tỉnh”[3].
Sau năm 1954 Chợ Vinh di chuyển lên khu vực Cửa Tiền, và các vùng lân cận, nhưng cơ bản chợ Vinh vẫn ở nguyên vị trí cũ.
Công trình Chợ Vinh hiện nayđược khởi công xây dựng vào ngày 30/7/2005, do Tổng Công ty xây dựng Sông Hồng xây lắp. Đây là một công trình có quy mô gồm 3 tầng nổi, một tầng hầm, tổng diện tích sàn của 4 tầng là 33.000m2.
Chợ Vinh hiện nay
Chợ Vinh có trước Thành phố Vinh, đây chính là thành tố đầu tiên, quan trọng nhất tạo nên đô thị Vinh. Chợ Vinh, kể cả hiện nay vẫn không phải là công trình tiêu biểu về kiến trúc, mà giá trị của nó là ở khía cạnh nhân chứng lịch sử, kí ức đô thị của thị dân Vinh.
Ghi chú:
[1] Dẫn theo Chu Trọng Huyến: Lịch sử thành phố Vinh, tập I, nxb NA, tr. 31.
[2] Phố Khách, tức đường Cao Thắng ngày nay
[3] Hoàng Ngọc Anh, Xóm thợ Trường Thi, NXB Lao động, 1975
[4] Sách Tổng quát Đông Dương (Annuaire général de l'IndoChine française) năm 1901
[5] Bùi Thiết: Vinh Bến Thủy, nxb Văn hóa, 1984
[6] Ảnh Kho Sách xưa
Muốn được nghe ý kiến phản biện
Trả lờiXóa