(Dịch Bản chữ Nho trước năm 1945)
Bản chữ hán “Dương Trọng lịch thế gia phả”do các bậc tiền bối trong họ tộc thông thạo chữ Nho ghi chép trước năm 1945 thời kỳ phong kiến thuộc Pháp. Cửa Giáp Chi Trưởng có cụ Dương Trọng Xân (1882-1937) con thứ cụ Phó Tiệp (Phó Bảng) là thầy Xân dạy chữ Nho khởi xướng viết gia phả. Cụ Dương Trọng Khoan (thầy Mày) ở Cửa Giáp có biết chữ nho nhưng mất sớm, gửi con Dương Trọng Lạc cho ông ngoại Bang Hiên
(Cập nhật bổ sung tháng 29/8/2025)
Bản chữ hán “Dương Trọng lịch thế gia phả” do các bậc tiền bối trong họ tộc thông thạo chữ Nho ghi chép trước năm 1945 là thời kỳ phong kiến thuộc Pháp, chưa lập nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hoà
Cửa Giáp Chi Trưởng có cụ Dương Trọng Xân (1882-1937): con thứ cụ Phó Tiệp (Phó Bảng) còn gọi là thầy Xân dạy chữ Nho khởi xướng viết gia phả. Cụ Dương Trọng Khoan (thầy Mày) ở Cửa Giáp có biết chữ nho nhưng mất sớm, gửi con trưởng Dương Trọng Lạc cho ông ngoại Bang Hiên ăn học, thông hiểu chữ nho viết tiếp. Thời gian này ông Trọng Tỏng em ruột ông Trọng Khoan lên làm Tộc trưởng để phụng tự, quản lý ruộng đất hương hoả và lưu giữ bản Gia phả chữ nho đầu tiên. Năm 1950-1955, Trọng Tạo con ông Tỏng là phú nông cất giấu gia phả sợ bị đội “Cải cách Ruộng đất” trịch thu. Sau này con ông Tạo là ông Tâm Tuyền (1923 - 2004) đi bộ đội Nam Tiến từ năm 1946 về quê tìm thấy bản Gia phả chữ nho trên mái nhà do cha mình cất dấu và được lưu truyền lại cho đến nay tại Trưởng Tộc đại tôn
Sau năm 1945 nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng Hoà phổ cập các lớp "bình dân học vụ", chữ Việt trở thành Quốc ngữ chính thức, chữ hán, chữ nôm bị bãi bỏ, trong họ không còn người thông thạo chữ Nho. Các Tộc trưởng đại tôn: Trọng Châu, Trọng Miêng và nay Dương Trọng Bắc tiếp tục biên soạn cập nhật, viết tay bản “Gia phả Dương tộc xã Thịnh Sơn” hoàn thành vào năm 2018
Nước có sử, nhà có phả. Sử của nước ghi rõ từng thời kỳ với những con người, sự việc của nước nhà. Gia phả là sử của một dòng họ ghi những việc thuộc dòng họ ấy, bắt đầu từ ông/bà tổ phụ mẫu, để những người đang sống biết được, ghi đầy đủ về tổ quán của ông /bà tổ ấy cho đến ngày nay; ghi các thành viên (hậu duệ) của dòng họ, thứ thế (đời), ngày sinh, ngày mất, ghi hành trạng của họ; ghi phả đồ, ngoại phả và phụ khảo
Một hành động nhỏ nhưng mang tính biểu tượng cao là đề xuất của chính phủ Thủ tướng Shinzo Abe về việc thay đổi thứ tự tên tiếng Nhật khi được viết bằng bảng chữ cái Latin hoặc phương Tây, họ trước tên sau gia đình, tộc họ được khẳng định ở Nhật Bản
Từ những năm đầu của thời đại Meiji, vào những năm 1870, người Nhật đã tự nhận mình là những người tiến bộ, hòa theo phong cách chung của phương Tây, khi trong các văn bản tiếng Anh
Tuy nhiên, trong tiếng Nhật bản địa, thứ tự vẫn sẽ luôn là họ trước, tên sau.
Từ ngày 1/1/2020, cách gọi tên ở Nhật sẽ chính thức thay đổi. Trên các tài liệu và trang web của chính phủ, tên của Thủ tướng Shinzo Abe sẽ được viết là ABE Shinzo - việc viết hoa họ của gia đình cũng được khuyến nghị - và những công chức khác cũng được khuyến khích làm điều tương tự.
Công dân bình thường không có nghĩa vụ phải tuân theo thay đổi này, nhưng nhiều bằng chứng cho thấy việc thay đổi sẽ có lợi cho chính họ. Nam diễn viên Ken Watanabe sẽ trở thành WATANABE Ken và Chủ tịch Masayoshi Son của Tập đoàn SoftBank sẽ trở thành SON Masayoshi.
Đối với người phương Tây, sự thay đổi này của Nhật Bản có vẻ không cần thiết, và có phần khó hiểu. Nhưng theo quan điểm của Nhật Bản, nó biểu hiện cho việc họ không còn làm mọi thứ chỉ để thuận tiện cho người phương Tây. Châu Á đang trỗi dậy về cả sức mạnh địa chính trị và văn hóa, đó cũng là một phần lý do.
Sáng kiến này bắt nguồn từ những năm đầu của thế kỷ 21 khi Cơ quan Văn hóa (CAA) đưa ra một đề xuất về việc sử dụng trật tự tên bản địa trong các văn bản tiếng Anh. Tuy nhiên trước đó, đề xuất này hoàn toàn bị bỏ qua.
Lần này, những ngôi sao đang lên của Đảng Dân chủ Tự do cầm quyền như Bộ trưởng Quốc phòng Taro Kono đã lên tiếng ủng hộ đề xuất này. Có vẻ như công chúng cũng đứng về phía họ. Một cuộc thăm dò ý kiến gần đây cho thấy 60% ủng hộ sự thay đổi.
Nikkei dẫn lời giải thích được nêu trên trang web của CAA, "Nhật Bản sẽ hòa nhập với các quốc gia châu Á khác như Trung Quốc, Việt Nam và Hàn Quốc, tất cả đều đặt họ gia đình lên hàng đầu. Các quốc gia này đặt họ lên hàng đầu vì liên kết gia đình, theo truyền thống vẫn là thông tin quan trọng nhất về một người, danh tính cá nhân chỉ đứng thứ hai".
Về bản chất, việc thay đổi này báo hiệu một xã hội gần với châu Á hơn.
Có phải mong muốn mới của Nhật Bản là liên kết với các nước láng giềng - rời xa châu Âu, hướng về châu Á? Có lẽ là như vậy. Trong thế giới ngày nay, khu vực châu Á đã dần hoàn thiện quy trình sản xuất công nghệ cao trong khi vẫn tăng trưởng nhanh chóng. Hơn nữa, bản thân các chuẩn mực toàn cầu đang trở nên đa dạng và đa văn hóa hơn, và việc tuân thủ một khuôn mẫu phương Tây đang bắt đầu trở nên lỗi thời.
Ngôn ngữ là chính trị, như tiểu thuyết gia Minae Mizumura chứng minh. Lần đầu, người Nhật đang tham gia vào một hành động mang tính biểu tượng của sự tự khẳng định
Theo Trí thức trẻ/Nikkei Asian Review
Người Việt Nam xưa vẫn coi “bát hương” là linh thiêng nhất trên bàn thờ mỗi gia đình, hoặc “lư hương” là biểu hiện của cõi tâm linh trên bàn thờ Thần Phật. Qua “bát hương, lư hương” con cháu hướng lòng tưởng nhớ đến ông bà, tổ tiên, các vị thần linh.
Bởi vậy, việc kinh động tới lư hương là điều tối kỵ.
Qua “bát hương, lư hương” con cháu hướng lòng tưởng nhớ đến ông bà, tổ tiên, các vị thần linh.
Trong quan niệm của người phương Đông thì bát hương trên bàn thờ là vật thiêng liêng dành cho việc thờ cúng trong mỗi gia đình. Bàn thờ là nơi con cháu hướng về Phật pháp, các vị Thần linh và tổ tiên để cầu mong sự an khang thịnh vượng cũng như tỏ lòng hiếu thuận.
Trải qua biết bao thế hệ, truyền từ đời này sang đời khác, người ta coi việc thờ cúng, tưởng nhớ tiền nhân là điều thiêng liêng, không thể tùy tiện, càng không được xem thường, phỉ báng. Trên bàn thờ gia tiên, thứ không thể thiếu là bát hương, người miền Nam gọi là bát nhang, nhưng sự kính trọng với đồ thờ cúng này thì dù Bắc dù Nam đâu cũng như nhau.
Mỗi khi gia chủ thắp một nén hương thơm rồi cung kính cắm lên bát hương, cũng là lúc sợi dây vô hình giữa cõi tâm linh và cõi dương được thiết lập. Thần linh, gia tiên tiền tổ sẽ về ngự trị trên mỗi bát hương. Vì thế nếu bát hương uế tạp hoặc có những sự không hợp lẽ, sẽ có ảnh hưởng rất lớn đến gia chủ.
Chúng ta thường có nhầm lẫn bát hương với lư hương. Lư hương cũng là đồ tế khí, dùng để thờ cúng, còn có tên là bộ tam sự: gồm 3 món: chiếc lư và cặp chân đèn (2 chiếc).
Tam sự thường được đúc bằng đồng, lư để đốt trầm hương, đặt chính giữa; chân đèn để thắp nến, đặt hai bên. Thường bàn thờ luôn có cả tam sự lẫn bát hương.
Đồ để thắp hương, cắm hương trên bàn thờ hằng ngày, hoặc khi kỵ nhật (ngày cúng giỗ tổ tiên, ông bà, cha mẹ), hoặc ngày lễ tết thường là bát hương.
Chỉ ở những nơi đình chùa miếu mạo, chỗ đặt tượng đài, nơi thờ cúng công cộng thì đồ để cắm nhang gọi là lư hương. Có những lư hương rất to, nặng, phải mấy người, thậm chí chục người khiêng mới nổi.
Dù ở trong nhà, trong nhà thờ, trong đình chùa, hay nơi tượng đài, thì lư hương, bát hương luôn được coi trọng bậc nhất. Sự kính cẩn đối với trời đất, thánh thần, tổ tiên, tiền nhân, anh hùng… được thể hiện ở thái độ với đồ tế khí, cụ thể là với bát hương, lư hương. Ngoài vấn đề tâm linh, tôn giáo, đây còn là đạo đức, ý thức, nhân cách của con cháu đối với thánh thần, tổ tiên.
Chính vì vậy, trong sách Việt Nam phong tục, nhà văn hóa lừng danh Phan Kế Bính có viết rằng: “Người xứ ta coi đồ thờ tự là đồ rất kính trọng, không ai dám đem cầm, đem bán bao giờ”
Dù ở trong nhà, trong nhà thờ, trong đình chùa, hay nơi tượng đài, thì lư hương, bát hương luôn được coi trọng bậc nhất.
Những nhà nghiên cứu văn hóa, nghiên cứu tôn giáo, nhà phong thủy thường khuyên, nhắc nhở mọi người phải hết sức cẩn thận đối với đồ tế khí, nhất là không được để chúng uế tạp, dịch chuyển tùy tiện, đặt không đúng chỗ, lại càng không được tự ý thay đổi bát hương, nay cái này mai cái khác, nay có mai không.
Nếu ta chịu khó để ý, quan sát sẽ thấy ở những ngôi chùa luôn có chỗ thu gom các bát hương, tượng thờ cũ (mà các gia đình thay đổi bằng đồ mới) để làm phép “xử lý” cho phải đạo, đúng với sự tôn kính, thiêng liêng.
Đối với lư hương, bát hương, điều kỵ nhất là dịch chuyển. Bát hương, lư hương phải yên ổn, vững vàng. Nếu muốn lau chùi, làm sạch bát hương, cần chọn giờ giấc thích hợp, ngày tháng tốt lành, cúng lễ cẩn thận rồi mới được dịch chuyển.Mỗi lần thay bát hương cũ bằng một bát hương mới, người Việt gọi là “bốc lại bát nhang” người ta chỉ thực hiện khi về nhà mới, hoặc khi nhà gặp nhiều điều không may mắn, vận hạn, muốn được thay đổi.
Khi “bốc lại” bát hương, người ta đổ hết tro cũ trong bát ra, rồi rửa sạch bát hương trước khi bốc lại, bằng cách bốc lần lượt từng nắm tro cũ, đặt lại vào bên trong. Điều tối kỵ là cầm cả bát hương đổ hết dốc tro, cốt đi, thay bằng tro mới. Phải giữ cho bát hương không bị “uế tạp”. Sau khi bốc lại xong, phải thắp hương, đọc kinh để “an vị” bát hương.
Việc di chuyển một lư hương dù phải dùng xe cần cẩu, cũng phải nghiêm trang, kính cẩn. Người Việt tin rằng người “bốc bát hương” mà lòng không hướng về điều thiện, thì bát hương không “linh!”
Một bát hương “linh” nghĩa là gì? Là khi chúng ta thắp hương, khấn khứa, thì vong linh người hoặc được thờ sẽ “về lại cõi dương trần” với con cháu. Một bát hương “không linh” khi người được thờ không chấp nhận. Vì thế, dù thắp hương và khấn khứa cũng không “về”.
Trong văn hóa thờ cúng, kể từ khi lư hương được an vị thì mỗi năm, chỉ duy nhất một ngày được dọn dẹp làm sạch lư hương. Thường người ta chọn 23 tháng Chạp, sau khi cúng dâng lễ quan san (tiễn đi xa) cho Táo công. Nếu không dọn dẹp ngày 23 mà chọn một ngày khác (cũng chỉ trong từ 24 đến 30 tháng Chạp, trước lúc làm lễ tẩy trần cho Táo công) thì đêm trước phải làm lễ cầu xin trước.Một năm, trừ lễ dọn dẹp làm sạch bát hương ra, tuyệt nhiên không được làm kinh động. Tức là không được xê dịch, xoay hướng lư hương… Khi lư hương bị động thì tai họa cho gia chủ cũng tương tự như động mồ. Nói như vậy để thấy lư hương phải gắn với tượng đài và lư hương luôn luôn phải được an vị. Động lư hương, động mồ ắt sẽ có hậu quả thật khó lường.
Người xưa cho rằng, sự thay đổi vị trí bát hương, lư hương một cách tùy tiện thường gây ra những xáo trộn, suy sụp gia đạo, đời sống, làm ăn, sinh hoạt… Cứ như các cụ từng dạy: “Có thờ có thiêng, có kiêng có lành”, đừng phá bỏ những “nguyên tắc” của tổ tiên, nhất là những điều chưa thể dùng thực tiễn và khoa học để chứng minh sự đúng sai.
Chủ nghĩa duy vật, thái độ vô thần đã và đang tồn tại trong xã hội, trong cuộc sống con người. Không ai bắt ai phải có đức tin thế này thế kia, điều này điều kia. Vì vậy, cũng đừng vì vô thần, duy vật, vì lý do này nọ mà xâm hại những phong tục tốt đẹp, tín ngưỡng thiêng liêng, đặc biệt những vấn đề, những điều về cuộc sống tâm linh.
